Geçici Vergi Nedir, Kimler Öder?

Geçici vergi, ticari kazanç sahipleri, serbest meslek erbabı ve şirketlerin yıl içinde elde ettikleri kazanç üzerinden üçer aylık dönemler hâlinde peşin olarak ödedikleri vergidir. Ayrı ve ek bir vergi değildir; yıl içinde ödenen tutar, yıl sonunda verilen gelir veya kurumlar vergisi beyannamesinde hesaplanan vergiden düşülür. Kısacası devletin yıllık vergiyi bir defada değil, kazanç oluştukça parça parça tahsil etme yöntemidir.

Geçici Vergi Nedir ve Neden Var?

Normalde gelir vergisi ve kurumlar vergisi, bir takvim yılı sona erdikten sonra beyan edilip ödenir. Bu durumda devlet, o yılın vergisini ancak ertesi yıl tahsil edebilir. Geçici vergi bu zaman farkını kapatmak için uygulanır: kazanç yıl içinde ortaya çıktıkça vergisi de büyük ölçüde aynı yıl içinde ödenir.

Mükellef açısından da bir avantajı vardır. Yıl sonunda tek seferde büyük bir vergi yükü yerine, ödeme yıla yayılır. Nakit akışını planlayan bir işletme için bu, sürpriz yaşamamak anlamına gelir.

Gelir vergisi mükellefleri için geçici vergi Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 120. maddesinde, şirketler için ise Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 32. maddesinde düzenlenir. Kanun metinlerinin güncel hâline Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşabilirsiniz.

Geçici Vergiyi Kimler Öder?

Geçici vergi, kazancını defter tutarak belirleyen mükellefleri ilgilendirir. Başlıca üç grup vardır:

• Ticari kazanç sahipleri: Bilanço esasına veya işletme hesabı esasına göre defter tutan esnaf, tüccar ve şahıs işletmeleri.
• Serbest meslek erbabı: Avukat, mali müşavir, doktor, mimar, mühendis, danışman gibi kendi adına bağımsız çalışan meslek sahipleri.
• Kurumlar vergisi mükellefleri: Anonim şirketler, limited şirketler ve diğer kurumlar vergisine tabi kuruluşlar.

Geçici vergi ödemeyenler

Her vergi mükellefi geçici vergi ödemez. Şu gruplar genellikle kapsam dışındadır:

• Yalnızca ücret geliri olan çalışanlar (vergileri maaştan stopajla kesilir).
• Basit usulde vergilendirilen küçük esnaf.
• Sadece kira, menkul sermaye iradı gibi gelirleri olan ve ticari faaliyeti bulunmayan kişiler.
• Kazançları gelir vergisinden istisna edilen mükellefler (örneğin esnaf muaflığı kapsamındakiler).

Kendi durumunuzun hangi gruba girdiğinden emin değilseniz, bağlı olduğunuz vergi dairesine veya bir mali müşavire danışmak en sağlıklı yoldur.

Geçici Vergi Dönemleri ve Beyan Süreleri

Takvim yılı üçer aylık dört döneme ayrılır. Ancak yapılan mevzuat değişikliğiyle son dönem (Ekim-Aralık) için geçici vergi beyannamesi verilmez; bu dönemin kazancı doğrudan yıllık beyannamede vergilendirilir. Böylece uygulamada yılda üç geçici vergi beyannamesi verilir.

Kural olarak beyanname, dönemi izleyen ikinci ayın 17. günü akşamına kadar elektronik ortamda verilir ve vergi aynı gün ödenir. Son gün hafta sonuna veya resmî tatile denk gelirse süre ilk iş gününe uzar. Özel hesap dönemi olan şirketlerde dönemler kendi hesap dönemlerine göre belirlenir. Süreler zaman zaman değiştirilebildiği için güncel takvimi Gelir İdaresi Başkanlığı sitesinden kontrol etmek gerekir.

Geçici Vergi Oranı Ne Kadar?

Oran, mükellefin türüne göre farklılaşır:

• Gelir vergisi mükellefleri (şahıs işletmeleri ve serbest meslek erbabı) için oran %15’tir.
• Kurumlar vergisi mükellefleri için oran, ilgili dönemde geçerli olan kurumlar vergisi oranıdır. Bu oran farklı yıllarda kanun değişiklikleriyle güncellendiği ve bazı sektörler için farklı uygulanabildiği için cari oranı resmî kaynaklardan teyit etmek gerekir.

Geçici Vergi Nasıl Hesaplanır?

Hesaplamanın en çok gözden kaçan özelliği kümülatif sistem ile yapılmasıdır. Yani her dönemde yalnız o üç ayın değil, yılbaşından itibaren o döneme kadar elde edilen toplam kazanç esas alınır. Bulunan vergiden, önceki dönemlerde ödenen geçici vergiler düşülür ve kalan fark ödenir.

Basit bir örnek

Aşağıdaki rakamlar tamamen anlatım amaçlı varsayımsal değerlerdir. %15 oranla geçici vergi ödeyen bir serbest meslek erbabını düşünelim:

• 1. dönem (Ocak-Mart) kazancı: 200.000 TL → Geçici vergi: 30.000 TL
• 2. dönem sonunda yılbaşından itibaren toplam kazanç: 500.000 TL → Hesaplanan vergi 75.000 TL; önceki ödeme düşülünce ödenecek tutar: 45.000 TL
• 3. dönem sonunda toplam kazanç: 650.000 TL → Hesaplanan vergi 97.500 TL; önceki ödemeler (75.000 TL) düşülünce ödenecek tutar: 22.500 TL

Yıl içinde toplam 97.500 TL geçici vergi ödenmiş olur. Ertesi yıl verilen yıllık gelir vergisi beyannamesinde hesaplanan vergiden bu tutar düşülür; kalan varsa ödenir.

Zarar edilen dönemde ne olur?

Kümülatif kazanç sıfır veya zarar çıkıyorsa ödenecek geçici vergi doğmaz. Yine de beyanname yükümlülüğü devam eder; zararlı dönemde de beyanname verilmesi gerekir. Önceki yıllardan devreden zararlar, belirli şartlarla geçici vergi matrahından indirilebilir.

Yıl Sonunda Mahsup ve İade

Yıllık beyanname verildiğinde üç durumdan biri ortaya çıkar:

1. Yıllık vergi, ödenen geçici vergiden fazladır: Aradaki fark ödenir.
2. Yıllık vergi, ödenen geçici vergiye eşittir: Ek ödeme çıkmaz.
3. Ödenen geçici vergi, yıllık vergiden fazladır: Fazla kısım diğer vergi borçlarına mahsup edilebilir veya iade talep edilebilir.

Üçüncü durumda iade kendiliğinden yapılmaz; mükellefin kanunda öngörülen süre içinde talepte bulunması gerekir. Süre kaçırılırsa iade hakkı kaybedilebilir, bu nedenle yıl sonu beyanından sonra bu konunun takibi önemlidir.

Vergi Nedir, Vergi Çeşitleri Nelerdir?

Geçici vergiyi doğru konumlandırmak için genel çerçeveye bakmak faydalı olur. Vergi, devletin kamu giderlerini karşılamak amacıyla kanunla belirlenen kişi ve kurumlardan karşılıksız olarak aldığı zorunlu ödemedir. Türkiye’de vergiler genellikle neyin üzerinden alındığına göre üç ana grupta incelenir:

Gelir üzerinden alınan vergiler

• Gelir vergisi: Gerçek kişilerin kazanç ve iratları üzerinden alınır.
• Kurumlar vergisi: Şirketlerin ve diğer kurumların kazançları üzerinden alınır.

Geçici vergi bu iki verginin yıl içindeki peşin ödemesi niteliğindedir; bağımsız bir vergi türü sayılmaz.

Harcama üzerinden alınan vergiler

• Katma değer vergisi (KDV)
• Özel tüketim vergisi (ÖTV)
• Damga vergisi
• Banka ve sigorta muameleleri vergisi
• Harçlar

Servet üzerinden alınan vergiler

• Emlak vergisi
• Motorlu taşıtlar vergisi
• Veraset ve intikal vergisi

Bir başka yaygın ayrım da doğrudan ve dolaylı vergilerdir. Gelir ve kurumlar vergisi gibi yükü doğrudan mükellefin üzerinde kalan vergiler doğrudan vergidir. KDV ve ÖTV gibi fiyata eklenerek son tüketiciye yansıyan vergiler ise dolaylı vergi olarak adlandırılır.

Geçici Vergide Sık Yapılan Hatalar ve Pratik Öneriler

• Dönem kazancını yalnız o üç aya göre hesaplamak: Sistem kümülatiftir; önceki dönemleri hesaba katmayan hesaplama hatalı sonuç verir.
• Zarar var diye beyanname vermemek: Vergi çıkmasa da beyanname yükümlülüğü devam eder.
• Ödeme gününü kaçırmak: Geç ödemede gecikme zammı ve ceza gibi ek yükler doğabilir.
• Nakit planı yapmamak: Her dönem sonunda ödenecek tutarı tahmin edip bir kenara ayırmak, son gün sıkışmasını önler.
• Fazla ödenen tutarı takip etmemek: Yıl sonunda mahsup edilemeyen kısım için iade veya mahsup talebini süresi içinde yapın.

Defter ve beyanname işlemlerini bir mali müşavir yürütüyorsa bile dönem sonlarında kendi kazanç tahmininizi bilmek, beklenmedik ödemelerle karşılaşmamanın en kolay yoludur.

Sıkça Sorulan Sorular

Geçici vergi ile gelir vergisi aynı şey mi?

Hayır. Gelir vergisi yıllık kazancın asıl vergisidir; geçici vergi ise bu verginin yıl içinde peşin ödenen kısmıdır. Yıl içinde ödenen geçici vergi, yıllık beyanname üzerinden hesaplanan gelir veya kurumlar vergisinden düşülür.

Maaşlı çalışanlar geçici vergi öder mi?

Yalnızca ücret geliri olan çalışanlar geçici vergi ödemez; vergileri işveren tarafından maaştan kesilerek yatırılır. Ancak maaşının yanında ayrıca ticari faaliyet yürüten veya serbest meslek icra eden kişi, bu faaliyeti nedeniyle geçici vergi mükellefi olabilir.

Son çeyrek için neden geçici vergi beyannamesi verilmiyor?

Ekim-Aralık dönemi, yıllık beyanname dönemine çok yakın olduğu için mevzuat değişikliğiyle bu dönemin ayrı beyanı kaldırılmıştır. Bu son üç ayın kazancı doğrudan yıllık gelir veya kurumlar vergisi beyannamesinde vergilendirilir.

Geçici vergi beyannamesi nasıl verilir?

Beyanname elektronik ortamda, Gelir İdaresi Başkanlığı’nın e-beyanname sistemi üzerinden verilir. Pek çok mükellef bu işlemi mali müşaviri aracılığıyla yapar. Ödeme ise banka kanalları veya idarenin sunduğu elektronik ödeme seçenekleri ile yapılabilir.